İsviçre’de bilim insanlarının kurşundan altın ürettiği haberlerini gördünüz mü? Sosyal medyada yer alan bir iddiaya göre; İsviçre’de evreni oluşturan Büyük Patlama’yı simüle etmek isteyen bilim insanları, yanlışlıkla kurşun maddesini altına dönüştürdü. Peki işin aslı ne? Gelin birlikte bakalım…

EDİTÖR: DEMET İLCE

Bir zamanlar simyacıların en büyük hayali olan kurşunu altına dönüştürme fikrinin gerçek olduğunu düşünün… İsviçre’deki CERN laboratuvarlarında, evrenin ilk anlarını anlamak için yüksek enerjili kurşun iyon çarpışmaları esnasında, bilim insanları kısa süreliğine de olsa kurşun çekirdeklerini altın çekirdeğine dönüştürdü. Bu olay sosyal medyada, bilim insanlarının Büyük Patlama’yı simüle etmeye çalışırken, yanlışlıkla kurşunu altına dönüştürdükleri şeklinde paylaşıldı. Olayın aslı bakalım neymiş…

İsviçre-Fransa sınırındaki CERN’de bulunan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) bünyesindeki ALICE (Büyük İyon Çarpıştırıcısı Deneyi) deneyinde, yüksek enerjili kurşun çekirdekleriyle yapılan çarpışmalarda gerçekten de çok kısa süreliğine altın çekirdekleri üretildi. Bu süreç, kurşun çekirdeğinin proton sayısının üç azalmasıyla altının proton sayısına yani 79’a ulaşmasıyla gerçekleşiyor. Yani gerçekten de bir çeşit nükleer dönüşüm gözlemlenmiş. Ancak bunun kimyasal anlamda altın üretildiği anlamına gelmediğini anlamak önemli.

Çarpışmada üretilen altın çekirdekleri mikrosaniyeler civarında son derece kısa ömürlü ve stabil altın atomu haline dönüşmüyor. Oluşan altının kütlesi de çok çok küçük, yaklaşık 29 pikogram kadar. Bu, çıplak gözle görülemeyecek kadar az ve ekonomik değeri yok. Bu dönüşüm Büyük Patlama’yı simüle etmek gibi büyük kozmos deneyleriyle doğrudan ilgili değil. ALICE deneyindeki kurşun iyon çarpışmaları, evrenin ilk anlarındaki kuark-gluon plazmasını ve nükleer süreçlerini anlamak için yapılıyor. Yani bilim insanları, bilimsel amaçlarla çok yüksek enerjili çarpışmalar yaparken bu nükleer transmutasyon gibi beklenmedik sonuçlar gözlemlemişler. Fakat bu onları simyacılar gibi davranmış yapmaz.

Büyük Patlama’yı Simüle Etmek İçin mi Yapıldı?

CERN’in LHC’si, protonlar veya ağır iyonlar gibi parçacıkları ışık hızına yakın hızlarda çarpıştırarak evrenin ilk anlarındaki aşırı enerji ve sıcaklık koşullarını laboratuvarda yeniden oluşturmayı amaçlıyor. Ancak bu tam anlamıyla evrenin başlangıcını yeniden yaratmak anlamına gelmiyor. Sadece ilk anlardaki fizik koşullarını anlamamıza yardımcı oluyor. Yani evrenin ilk anlarındaki aşırı koşullara benzer bir ortamı laboratuvarda oluşturdular demek daha doğru olur.

Sonuç olarak, CERN’de yapılan bir deneyde kurşun çekirdeklerinden kısa süreli altın çekirdekleri üretildi. CERN’in evreni simüle etmek istediği ve bu yüzden altın yaptığını söylemek yanlış olur. Gerçekte yapılan ise LHC’de yüksek enerjili deneylerle fizik kanunlarını test etmek. Öte yandan kurşunun saf şekilde altına dönüştüğünü düşünmek de yanlış. Nükleer olayla altın çekirdekleri gözlemlendi ama çok kısa süreli ve ürün miktarı ihmal edilebilir. Ayrıca bu, bilim insanlarının hatası olarak sunuluyor. Fakat aslında bu bilimsel bir keşif, hata değil, beklenmedik ama ölçülebilir bir nükleer süreç.

KAYNAKLAR:

https://home.cern/news/news/physics/alice-detects-conversion-lead-gold-lhc

https://www.swissinfo.ch/eng/research-frontiers/cern-researchers-briefly-produce-gold-when-lead-nuclei-collide/89290938

https://www.swiss.tech/news/lead-turns-gold-theres-catch

https://www.nasdaq.com/articles/scientists-cern-successfully-turn-lead-gold-only-nanosecond

https://gazeteoksijen.com/bilim-ve-teknoloji/cerndeki-alice-deneyi-bilim-insanlari-yanlislikla-kursundan-altin-uretti-263327