‘Haritaları Seviyorum’ isimli bir X hesabından, Sovyetler Birliği’nin 1989 yılında İstanbul’a yapmayı önerdiği metro hatları olduğu yönünde iddia ve bir harita paylaşıldı. Haritada iki farklı sistem bulunuyor: kırmızı kalın hatlar (tüp tünel) ve turuncu hatlar (metro). Tüp tünel hatları, Eminönü/Sirkeci civarından başlıyor, boğazın altından geçerek Üsküdar-Kadıköy hattına ulaşıyor. Anadolu Yakası’nda Haydarpaşa Kadıköy-Göztepe/Söğütlüçeşme yönüne uzanıyor. Bu hat bugünkü Marmaray fikrine çok benziyor. Kadıköy’den sonra hat, Göztepe-Maltepe yönüne uzuyor gibi görünüyor. Turuncu renkli Gaziosmanpaşa-Eyüp-Şişli-Beşiktaş ve Levent aksı ise neredeyse düz bir dikey hat olarak planlanmış. Bu da bize M2 Yenikapı-Hacıosman hattının öncül fikri izlenimini veriyor.
EDİTÖR: DEMET İLCE
İddia edilen haritayı detaylı incelemeniz için şuraya bırakalım….
Peki gerçekten bu iddia doğru mu? Bu haritanın doğruluğu ne?
İstanbul’da modern metro M1 hattı 3 Eylül 1989’da açıldı ve bu hat şehirde ilk modern metro hattı oldu. Metro İstanbul’un resmi sitesinde yer alan bilgiye göre; Metro İstanbul A.Ş. kuruluşu ise 1988’de gerçekleşti ve metro yapımı şehir tarafından yerel planlamayla gerçekleştirildi. İstanbul’un raylı sistem planları ve master planları ise genellikle yerli belediye ve mühendislik şirketleri tarafından hazırlandı.
Yaptığımız araştırmalarda 1989’da Sovyetler Birliği’nin İstanbul’a metro hattı önerdiği iddiasını destekleyen elimizde fazla bir tarihsel kanıt bulunmuyor. Ancak Reddit’te paylaşılan bir gazete haberinde ‘Sovyet Önerisi’ başlığıyla bir yazı dikkat çekiyor. Öncelikle gazeteyi şuraya bırakalım…
‘Metro Masalı’ isimli başlıklı bu gazete yazısı, ‘Abdullah Öğülmüş’ tarafından kaleme alınmış. Metin, İstanbul metrosunun onlarca yıl boyunca farklı ülkeler tarafından önerilip bir türlü hayata geçirilememesini eleştirel bir dille anlatıyor. Yazıda Sovyetler Birliği de geçiyor. ‘İkinci Öneri Sovyetler Birliği’nden Gelmiştir’ başlıklı bölümde, 1968 yılında, Topkapı-Zincirlikuyu-Fatih üçgeni arasında yaklaşık 18 km uzunluğunda bir metro hattı için fizibilite çalışması yaptıkları yazılmış. Ancak Sovyetlerin İstanbul metrosunu yapacağına dair imzalanmış bir anlaşma, inşa üstlenme, finansman sağlama ve resmi proje kabulü yok.
Sovyetler Birliği’nin İstanbul metrosu için teknik inceleme, hat önerisi, fizibilite çalışması yaptığına dair basında yer alan kayıtlar var. Ancak yine bu, paylaşılan, “1989 Sovyet metro haritası’ iddiasını doğrulamıyor. Çünkü gazete haberindeki tarih 1968, sosyal medya iddiasındaki tarih ise 1989. Gazetedeki hat Topkapı-Zincirlikuyu eksenli, sosyal medyadaki harita ise Boğaz tüp geçişli, çok daha geniş bir ağ. Ancak gazete haberine göre şu kesin ki Sovyet Birliği İstanbul metrosuyla ilgilendi, teknik öneri sundu ve fizibilite yaptı. Bu konu Türkiye basınında açıkça yer aldı.
Marmaray Boğaz altı raylı sistem çalışmaları ise 1980’lerde fiilen konuşulmaya başlanmış ancak bunlar Sovyet girişimi değil, Türkiye’nin kendi planları. Diğer yandan metro projeleri planlama aşamasında farklı önerilerle de tartışılmış olabilir. Ancak yine bunlar Sovyetler Birliği ile yapılmış resmi bir teklif veya sözleşme anlamına gelmiyor.
Sovyet zamanında Riga gibi şehirler için metro projeleri planlanmış ancak hiç gerçekleşmemiş. Yani Sovyetler Birliği’nin İstanbul’a metro inşa etmeyi planladığına dair elimizde belgelenmiş bir kanıt bulunmuyor. Ancak gazete haberinden de anlaşılacağı gibi İstanbul metrosu için bir hat önerisi ve fizibilite çalışması yaptığını gösteriyor.
Türkiye ile Sovyetler Birliği Arasındaki Ticaret İlişkileri
Yapılan paylaşımda yapay zeka botu Grok, söz konusu iddiayı şöyle açıklamış:
“Sovyetler Birliği, 1980’lerde İstanbul metrosu inşaatına ilgi gösterdi. Ekonomik zorluklar nedeniyle, tarım ürünleri karşılığında (barter) altyapı projeleri üstlenmeyi teklif etti. Bu, Türkiye ile ticari ve diplomatik bağları güçlendirme amacıyla yapılmış bir öneriydi.”
Peki bu doğru olabilir mi?
Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında ekonomik ilişkilerde barter yani takas anlaşmaları yapılmış. Bir TMMOB (Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği) raporunda, Sovyet Büyükelçiliği’nin geçmişte İstanbul metro projesi için çalışmalarının olduğu ve bu tür bir teklifin takasla daha çekici hale getirilebileceğini belirttiği yönünde bir arzudan bahsedildiği ifade edilmiş. Ancak yine bu belge, teklifin resmi ve kabul edilmiş bir anlaşma olduğunu göstermiyor. Yani daha çok görüşme veya öneri seviyesinde kalmış.
Peki bu barter anlaşması nasıldı?
1980’lerde iki ülke arasında barter anlaşmaları vardı. Örneğin Türkiye’nin Sovyetler’e tarım ürünleri, sanayi ürünleri vb. ihracat karşılığında enerji ve benzeri ürünlerin sağlanması gibi ticari düzenlemeler görülmüştü. Bu tür barter ticaretleri, Türkiye’nin dış ticaret dengesini yönetme stratejilerinin bir parçasıydı.
Sonuç Olarak
Gazete haberi Sovyetler Birliği’nin İstanbul’a metro inşa etmeyi planladığını göstermiyor. Ancak İstanbul metrosu için bir hat önerisi ve fizibilite çalışması yaptığını gösteriyor. Sosyal medyada paylaşılan 1989’da Sovyetler Birliği’nin İstanbul’a yapmayı önerdiği metro hatları iddiası ise gazete haberiyle birebir örtüşmüyor. Çünkü tarihsel olarak tam uyuşmuyor. Gazete, 1968 Sovyet önerisini verirken, sosyal medyadaki iddiada 1989 yılı kullanılmış. Diğer yandan paylaşılan harita, İstanbul için çizilmiş, boğaz geçişli, merkez odaklı ve oldukça kapsamlı bir raylı sistem vizyonu olabilir. Ancak harita üzerinde Sovyet kurumu, tarih, imza ve arşiv numarası yok. Bundan dolayı haritanın resmi bir SSCB proje belgesi olduğunu da söyleyemeyiz.
KAYNAKLAR:
https://en.wikipedia.org/wiki/Istanbul_Metro
https://www.metro.istanbul/en/Home/Tarihce
https://grokipedia.com/page/Soviet_Union%E2%80%93Turkey_relations
İddialar ve Gerçekler 
Yorum bırakın