Dünyanın en büyük enerji santrali olduğu söylenen Çin’in Üç Boğaz Barajı’nın, 39,3 milyar metreküp su tuttuğu ve Dünya’nın kütle dağılımını değiştirerek gezegenimizin dönüşünü 0,06 mikrosaniye yavaşlattığı iddia ediliyor. Sosyal medyada paylaşılan bu iddianın, NASA tarafından doğrulandığına yer verilmiş. Söz konusu yavaşlamanın artan atalet momentinden kaynaklandığı belirtiliyor. Peki bu iddia doğru mu? Gerçekten de Çin’in Üç Boğaz Barajı, Dünya’nın dönüşünü 0,06 mikrosaniye yavaşlatıyor mu?
EDİTÖR: DEMET İLCE
Three Gorges Dam (Üç Boğaz Barajı) hakkında yaptığımız araştırmalarda, barajın su biriktirdiğinde Dünya üzerindeki kütle dağılımını değiştirdiği bilgisine ulaşıyoruz. Bu değişim gezegenin ‘eylemsizlik momenti’ni etkiliyor. Fizikte bu prensip, toplam açısal momentum korunursa, kütle merkezinin dönme ekseninden uzaklaşması durumunda dönme hızının biraz düşeceğini söylüyor.
2005 yılında NASA bünyesinden bir araştırmacı, suyun böyle yeniden dağılımının günlük gün uzunluğunu yaklaşık 0.06 mikrosaniye uzatabileceğini hesaplamış. Aynı çalışma, kutup noktalarının da çok az kayabileceğini öne sürmüş. Yani iddiada bahsedildiği gibi, teori ve hesaplamalar, baraj ve su kütlesinin Dünya’nın dönme dinamiğini çok küçük de olsa etkileyebileceğini gösteriyor.
Gündelik Hayatta Fark Edilecek Bir Yavaşlama Değil
Olayın teorik hesaplamalar üzerine olduğunu unutmayalım. Yani suyun kütle olarak toplanması halindeki maksimum etki için yapılan bir model. Bu model, ‘baraj her zaman dolu olsa’ ve ‘başka kütle kaymaları olmasa’ gibi ideal varsayımlara dayanıyor. Fakat gerçekte ise atmosfer, buz kütleleri, okyanuslar, mevsimsel su döngüleri, jeolojik olaylar vs. çok daha büyük ve sürekli değişen kütle dağılımları yaratıyor. Bu doğal ve değişen etkiler, barajın oluşturduğu etkiye göre çok daha büyük.
Örneğin bu doğal süreçler gün uzunluğunu yaklaşık yarım milisaniye kadar değiştirebiliyor. Yani 0.06 mikrosaniye, insan algısı için önemsiz derecede küçük diyebiliriz. Bundan dolayı, “Dünya şimdi daha yavaş dönüyor, zaman uzadı” gibi ifadeler bilimsel olarak anlamlı değil. Ayrıca bazı 2025 yılında çıkan kaynakların dile getirdiği gibi, “NASA onayladı” gibi başlıklar sıkça var. Ancak bu tarz haberlerin büyük bir kısmı popüler medya veya internet siteleri üzerinden yayılan yeniden yazımlar. Araştırmalarımızda orijinal bilimsel makaleye ulaşamadık. Bu bilgi daha çok özet şekilde, popüler ve abartılı biçimde sunulmuş.
Sonuç Olarak; büyük yapılar ve suyun kütle dağılımını değiştirmesi, teori ve hesaplamalar kapsamında Dünya’nın dönme hızını az da olsa etkileyebiliyor. Fakat bu etki günlük hayata, zaman algısına veya takvime hiçbir etkisi olmayacak kadar küçük. 0,06 mikrosaniye gibi rakamlar, bilimsel olarak ilgi çekici ancak popülerleştirilmiş haberlerde abartılabiliyor.
Dünya’nın Dönüş Hızını En Çok Ne Değiştiriyor?
Öncelikle Dünya’nın dönüşünün sabit olmadığını bilmemiz gerekiyor. Birçok doğal süreç ve bazı insan etkileri, zaman içinde Dünya’nın dönüş hızını mikrosaniyelerden milisaniyelere kadar çok küçük miktarlarda değiştirebiliyor.
Örneğin Dünya’nın dönüş hızını etkileyen başlıca faktörlerin başında Ay tarafından yaratılan gelgitler geliyor. Gelgitler, okyanus sularını ileri-geri hareket ettiriyor. Bu sürekli su hareketi de okyanus tabanı üzerinde sürtünme yaratarak Dünya’nın dönüş hızını yavaşlatıyor. Bu etki nedeniyle milyarlarca yıl içinde gün uzunluğu artmış. Örneğin, jeolojik zamanlarda gün yaklaşık 21 saat iken, milyonlarca yıl boyunca yavaşlayarak 24 saate gelmiş.
Dünya’nın dönüş hızını etkileyen bir diğer faktör ise buz tabakalarının erimesi ve buzulların, su ve kütle dağılımının değişmesi. Günümüzde iklim değişikliğiyle buzullar eriyor ve eriyen suyun dağılımı kutuplardan ekvatora doğru kayıyor. Bu da Dünya’nın kütle dağılımını değiştiriyor. Bu kütle kayması gezegenin dönüşünü yavaşlatıyor. Bazı bilim insanları bu etkinin 20. Yy’dan itibaren ölçülen gün uzunluğu uzamasının önemli bir nedeni olduğunu söylemiş.
Bahsetmemiz gereken bir diğer etki, jeolojik olaylar. Buzullar eriyince buz yükünün kalkıp eski kabuğun geri yükselmesi, yerkabuğunun şeklini ve kütle dağılımını değiştiriyor. Bu da açısal momentumun yeniden dengelenmesine yol açıyor. Ayrıca, yer kabuğu, manto ve çekirdek arasındaki dinamik etkileşimler de zaman içinde kutup hareketleri ve dönem hız değişikliklerine sebep olabiliyor. Büyük depremler dahi, kütlenin yer değiştirmesiyle teorik olarak dönüş hızında çok küçük değişikliklere neden olabiliyor.
Rüzgar, atmosfer dolaşımı, okyanus akıntıları ve mevsimsel su dağılımları da Dünya üzerinde kütle dağılımını sürekli değiştiriyor. Bu da kısa süreli ama ölçülebilir gün uzunluğu değişimlerine yol açabiliyor. Bazı bilimsel analizlere göre, atmosferik kütle değişimleri, mevsimsel ve yıldan yıla değişen küçük ama düzenli etkiler oluşturuyor.
KAYNAKLAR:
https://www.sciencefocus.com/news/human-structures-slowing-earths-spin
https://www.snopes.com/fact-check/china-three-gorges-dam/
https://en.wikipedia.org/wiki/Earth%27s_rotation
https://www.sciencefocus.com/news/human-structures-slowing-earths-spin
https://iere.org/what-is-the-rotation-time-of-earth
https://testbook.com/ugc-net-geography/earth-rotation-and-revolution
İddialar ve Gerçekler 
Yorum bırakın