18. Yy’dan Günümüze ‘Vergi’ye Karşı İnsanların Tepkisi: Daha mı Sessizleştik?

Sosyal medyada 1775 yılında ve 2024 yılında vergi oranlarını ve toplumun bu durumlara tepkisini gösteren hicivsel görseli gördünüz mü? Görseli hemen aşağıda bulabilirsiniz…

pic.twitter.com/GaUVzOUIAr
— redpillbot (@redpillb0t) December 4, 2025

Bu görseli incelediğimizde üst kısımda 1775 yılında %2 vergi oranı uygulanırken yaşanan sert tepki ve çatışmalar tasvir edilmiş. Yani eski dönem insanlarının ciddi ve çatışmalı bir ortamda vergiye karşı isyan ettikleri resmedilmiş. Alttaki fotoğrafta ise 2024 yılında %40 gibi çok daha yüksek bir vergi oranına rağmen, insanların sosyal medyaya veya telefonlarına odaklandığı, vergiye karşı bir tepki göstermedikleri sakin halleri yer alıyor. Bu görsel dediğimiz gibi oldukça eleştirel ve belirtilen vergi oranları da bu hicvi desteklemek amacıyla rastgele yerleştirilmiş gibi duruyor. Peki 1700’lü yıllarda ve günümüzde, insanların vergiye karşı gösterdiği tepkinin gerçekten görseldeki gibi olduğunu söyleyebilir miyiz? Eğer öyleyse yüzyıllar içindeki bu değişim neden kaynaklanmış olabilir?

EDİTÖR: DEMET İLCE

1770’lerde Vergiler ve İnsanların Tepkileri

1765 yılında British Parliament tarafından, Stamp Act 1765 isimli yasa çıkarıldı. Bu yasa, kolonilerdeki yazılı belgeler, gazeteler, mahkeme kağıtları, oyun kartları gibi basılı materyaller üzerinden doğrudan vergi koyuyordu. Bu vergi, kolonilerde ciddi tepkilere yol açtı. Koloniler ortak hareket etti, örneğin Stamp Act Congress (1765 Kıtasal Kongresi) toplandı ve ‘temsil edilmeden vergi olmaz’ anlayışı temel itiraz oldu. Bu vergiler, imtiyazlı şirketler üzerinden çay, yakıt, temel mallar gibi ithalde kullanılan vergileri de kapsayan daha geniş bir yükümlülüğü tetikledi. Vergiye tepkiler boykot, protestolar, damga vergisi dağıtım memurlarına baskı, bazen şiddet içeren eylemler şeklinde oldu. Öyle ki birçok memur görevinden kovuldu veya istifa etti. Damga vergisi ise fiilen uygulanamadı. Bu gelişmeler, bir süreç içinde toplumda birleşik direniş, meşruiyet tartışması ve Amerikan Bağımsızlık Savaşı’na giden yolu hazırladı.

Kolonistlerin vergilere tepkisi ekonomik yükle ilgiliydi. Ancak esas olarak ‘temsil edilmeme’, ‘kanunlara katılım olmaması’, ‘ticari tekeller’ gibi politik ve etik sorunla nedeniyleydi.

%2 Demek Doğru mu?

Kaynaklarda ve uzman tarih yazımlarında, kolonistlere uygulanan verginin, toplam vergilerin payı olarak %2 olduğunu belirten, genel kabul görmüş bir veri bulunmuyor. Belirli ürünlerde ya da belgelerdeki ‘damga vergisi’ için sabit ücretlendirmeler elbette vardı. Ancak bu, kolonilerin tüm gelirleri ya da harcamaları üzerinden bir ortalama vergi oranı anlamında ölçülmüş değil. Yani görseldeki 1775’te %2 verginin ‘sembolik bir rakam’ olduğunu söyleyebiliriz.

Kolonilerde Ne Tür Vergiler Uygulanıyordu?

1764-Şeker Yasası: Şeker, melas, bazı ithal mallar üzerinde gümrük vergileri getirdi. Bu, İngiltere’nin 7 Yıl Savaşı’ndan sonra borçlarını koloniler aracılığıyla hafifletme çabasının bir parçasıydı.

1765- Pul Yasası: İlk doğrudan vergi olarak; kolonilerde yayınlanan gazeteler, broşürler, resmi belgeler, kağıt oyunları, mahkeme kayıtları, ruhsatlar ve diğer evraklar üzerinden pul vergisi getirdi. Kağıt temelli hemen her yazılı materyal bu vergiye tabi tutuluyordu.

1765 yılındaki “Quartering Act” gibi yasalar da dolaylı vergi sayılmasa da kolonistler için yük oluşturuyordu. Britanya askerlerinin kolonilerde barınması ve beslenmesi masrafı kolonilere yükleniyordu.

1770 öncesi bazı dış vergilendirme yasaları ise (Townshend Acts gibi); kağıt, cam, çay gibi ithal mallar üzerinden vergiler getirdi. Bu da kolonistler arasında hoşnutsuzluğu sürdürdü.

Kolonistler Nasıl Tepkiler Veriyordu?

Askeri veya resmi baskı yerine; halk, esnaf, tüccar, gazeteciler ve kolonist mahalle sakinleri gibi geniş kesimler, vergilere karşı örgütleniyordu. Koloniler arasında ilk defa toplu, organize bir karşı çıkış bile oldu. 1765 yılında 9 koloni temsilcisinin katıldığı ‘Damga Yasası Kongresi’ toplandı ve bir ‘Halklar ve Şikayetler Bildirisi’ yayımlandı. Bu belge, kolonistlerin İngiliz vatandaşlığına dair haklarını ve Parlamento dışında vergi koymanın hukuka aykırı olduğunu savunuyordu.

Kolonistler, İngiliz mallarına karşı boykot da başlatmıştı. Bu da İngiliz tüccarları harekete geçirdi. Diğer yandan damga pullarını imha etme, pul görevlilerine baskı, ev baskınları gibi eylemler de yaşandı. Örneğin bazı koloni şehirlerinde pul dağıtım sorumluları istifa etmiş ve evleri yağmalanmıştı.

Bazı kolonistler, kağıt ve diğer malzemeleri yerli üretim ile değiştirme girişiminde dahi bulundular. Bu, hem ekonomik hem de sembolik anlamda İngiliz ürünlerine bağımlılığı azaltma çabasıydı. Mesela kadınların evde-kumaş dokuma vb. yaparak İngiliz tekstiline alternatif oluşturduğu ‘Özgürlüğün Kızları/Eğirme Arısı’ gibi direniş örnekleri de mevcut.

Günümüzde Vergi Yükü ve Toplumsal Tepkiler

OECD’nin 2019 tarihli “Vergi Ahlakı: İnsanları ve İşletmeleri Vergi Ödemeye Yönlendiren Nedir?” isimli raporu, vergi ödeme istekliliği veya vergi uyumu üzerindeki ana etkenleri inceliyor. Bu araştırmaya göre, insanların vergiyi gönüllü ödemesini artıran en önemli faktörlerden biri; devlete, vergi idaresine ve kamu hizmetlerine duyulan güven. Ayrıca algılanan vergi adaleti, eğitim ve vergi sisteminin şeffaflığı gibi değişkenler de etkili. Bu rapor, devlet ile vatandaşlar arasındaki ‘mali sözleşme’ kavramını vurguluyor. Eğer vatandaşlar ‘vergi veriyorum, devletten hizmet alıyorum’ diye düşünüyorsa, vergi uyumu daha yüksek oluyor.

2023 tarihli “Vergi Mükelleflerinin Tipolojisi Aracılığıyla Vergi Uyumluluğu Sorunu” isimli başka bir araştırma ise vergi uyumunu etkileyen birden fazla faktör olduğunu; halkın sosyo-psikolojik tutumları, vergi yükünün gelir üzerindeki etkisi, sistemin karmaşıklığı, etki ve değer yargıları gibi etmenlerin de belirleyici olduğunu gösteriyor.

Özellikle bazı Avrupa ülkelerinde, devletler geniş refah devleti hizmetleri sunduklarından, vergi oranı da yüksek. Örneğin 2023 yılında AB genelinde vergi/GSYH oranının yaklaşık %40 civarında olduğu belirtiliyor.

Gelir vergisi, katma değer vergisi, servet vergisi, sosyal güvenlik vs. vergi türleri günümüzde oldukça karmaşık. Bu durum, vergilerin kimden ne kadar alındığını, vatandaşın vergi yükü algısını ve memnuniyetini etkiliyor.

Bazı ülkelerde ise ücretliler üzerindeki vergi yükü hala yüksek. Örnek vermek gerekirse 2025 verilerine göre bazı Avrupa ülkelerinde bireylerin net maaşı ile işverene maliyeti arasındaki fark önemli.

Görselde belirtilen %40 vergi ifadesi ise modern bağlamda bir genelleme olarak düşünülebilir. Bazı ülkelerde marjinal kişisel gelir vergisi oranları veya bireyin toplam vergi yükünün üst sınırını kast ediyor olabilir. Ancak bu oran tüm nüfus için geçerli değil. OECD’nin vergi karşılaştırması gibi ölçütler bile, bireylerin ödediği vergi oranıyla birebir eşleşmiyor.

Günümüzde Vergiler Arttıkça Tepkiler Nasıl Değişiyor?

2018 tarihli bir çalışma, vergi adaleti algısı, devlete olan güven, kamu hizmetlerinden memnuniyet vs gibi faktörlerin, vergi artışlarına karşı gösterilen tepkilerin ana motivasyon kaynakları olduğunu ortaya çıkarmış. Yani yüksek vergi, otomatik olarak protestolara yol açmıyor, halkın devlete olan güveni ve sistemin adaleti daha belirleyici.

Bu tarz araştırmalar, vergiye karşı tepkilerin yalnızca sokak eylemi ya da isyan değil; vergi kaçırma, kayıt dışı ekonomi, memnuniyetsizlik, algı değişikliği, şeffaflık beklentisi gibi daha kompleks sosyal davranışlarla kendini gösterebileceğini söylüyor. Örneğin 2014 Hungarian Internet tax protests adlı olay… Bu olay, Macaristan devletinin internet kullanımını vergilendirme planına karşı milyonların sokaklara çıkmasıyla sonuçlanmıştı.

Sonuç Olarak: 1770’lerde kolonistlerin vergilere tepkisi vardı ve bu tepkiler ekonomik yükle ilgiliydi. Ancak belirttiğimiz gibi bu tepkiler esas olarak ‘temsil edilmeme’, ‘kanunlara katılım olmaması’ ve ‘ticari tekeller’ gibi politik sorunlar nedeniyleydi. Bugün ise bir ülkede aynı vergi oranı olsa bile (%2), eğer vatandaşların devlete ve kurumsal sisteme güveni varsa, vergi hakkaniyeti ve temsil konuları farklıysa, tepki aynı olmayabilir. Bazı ülkelerde üst gelir dilimlerinde %40-50 gelir vergisi de olabilir. Ancak bu herkesin ödediği veya ortalama vatandaşın vergi yükü anlamına gelmiyor. Zaten günümüzde vergiye ‘sessizlik’ değil, protestolar (internet protestoları), politik tepkiler, vergi politikası tartışmaları da var. Bazı ülkelerde vergi politikaları seçim tartışmalarının bile merkezinde. Yani genel olarak vergilere karşı günümüzde herkesin tepkisiz olduğunu söylemek doğru olmaz. Modern dönemde vergiye tepkilerin hala var olduğunu, fakat tepkinin niteliğinin ve görünürlüğünün 18. Yy’a göre değiştiğini söyleyebiliriz.

Tüm bunlardan hareketle görselde belirtildiği gibi direkt olarak; “1770’lerde az vergi büyük isyanlara neden olabilirken, günümüzde çok vergiye karşı bile insanlar sessiz kalıyor” demek doğru olmaz. Günümüzde vergiler düşük ya da yüksek olsun, 1770’lerde olduğu gibi tepkiler görülmüyor. O dönemlerde protestolar, isyanlar ve toplu eylemler yaygınken; günümüzdeki tepkiler daha çok daha çok dijital ortamlarda, resmi kanallarda, vergi politikası tartışmalarında veya kayıt dışı ekonomi gibi daha görünmez yollarla ortaya çıkıyor. Kitlesel sokak protestoları ise nadiren yaşanıyor. Günümüzde vergiler yüksek olmasına rağmen ‘sessizlik’ olarak yorumlanan durum; devlete ve vergi sistemine güven, vergilerin kamu hizmetleriyle ilişkili olması, toplumsal normlar, etik anlayış, vergi sisteminin karmaşıklığı ve otomatik beyan mekanizmaları ile ilgili diyebiliriz.

KAYNAKLAR:

https://en.wikipedia.org/wiki/Stamp_act

https://www.history.com/this-day-in-history/march-22/stamp-act-imposed-on-american-colonies

https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-19591/amerikan-devrimi/

https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-22424/boston-cay-partisi/

https://www.visualcapitalist.com/mapped-top-personal-income-tax-rates-in-europe-in-2024/

https://www.oecd-ilibrary.org/en/about/news/press-releases/2024/11/average-tax-revenues-in-the-oecd-remain-steady-as-spending-pressures-grow.html

https://www.history.com/articles/stamp-act

https://history.state.gov/milestones/1750-1775/parliamentary-taxation

https://www.gilderlehrman.org/history-resources/spotlight-primary-source/stamp-act-1765

https://www.loc.gov/collections/continental-congress-and-constitutional-convention-from-1774-to-1789/articles-and-essays/timeline/1764-to-1765/

https://www.britannica.com/topic/American-colonies/Repeal-of-the-Stamp-Act