Johatsu: Japonya’nın Buharlaşan İnsanları

Japonya’da her yıl on binlerce insan, hiçbir iz bırakmadan ortadan kayboluyor. Kimliklerini, ailelerini, işlerini geride bırakarak adeta buharlaşıyorlar. Japon kültüründe bu olguya Johatsu – yani “buharlaşan insanlar” – adı veriliyor. Peki, bu insanlar neden kaybolmayı tercih ediyor? Hangi sosyal, ekonomik ya da psikolojik dinamikler onları bu radikal karara itiyor?

Johatsu Nedir?
“Johatsu” kelimesi, Japoncada “buharlaşmak” veya “yok olmak” anlamına gelir. Bu terim, kendi isteğiyle ortadan kaybolan bireyleri tanımlamak için kullanılır. Johatsu olan kişiler, genellikle ailelerini, arkadaşlarını ve işlerini geride bırakarak tamamen yeni bir kimlikle yaşamlarını sürdürmeye çalışır. Bu durum, çoğu zaman resmi kayıtlara “kayıp vaka” olarak geçmez; çünkü birçok kişi hukuki bir suça karışmamış, yalnızca kendi isteğiyle ortadan kaybolmayı tercih etmiştir.

Johatsu’nun Tarihçesi: Ne Zaman ve Neden Ortaya Çıktı?
Johatsu fenomeninin kökeni 1960’lı yıllara kadar uzanır. İlk olarak, ülkedeki hızlı kentleşme, ekonomik sıkıntılar, ailevi problemler ve katı toplumsal normlar nedeniyle ortadan kaybolan bireyler gözlemlenmeye başlanmıştır. Özellikle Tokyo ve Osaka gibi büyük metropollerde, yoğun iş baskısı altında ezilen beyaz yakalı çalışanlar, borç batağına saplananlar veya başarısızlık korkusuyla yüzleşmek istemeyenler için Johatsu, adeta bir “yeniden başlama” fırsatına dönüşmüştür.

Özellikle 1990’lardaki ekonomik kriz birçok insanın işini kaybetmesine ve mali çöküş yaşamasına neden olmuş, bu da Johatsu vakalarında büyük bir artışa yol açmıştır. İşsizlik, iflaslar ve sosyal statü kaybı, bireyleri görünmez olma fikrine yaklaştırmış, hatta bazı kişiler, boşanma gibi hukuki süreçlerin karmaşasından kaçmak için bu yolu seçmeye başlamıştır.

İnsanlar Neden Johatsu Olur?
Johatsu’yu tetikleyen nedenler oldukça çeşitlidir. Genel olarak şu başlıklar altında toplanabilir:

Mali sıkıntılar: Borçlarını ödeyemeyen kişiler, alacaklılardan kaçmak için ortadan kaybolmayı tercih edebilir.
Ailevi sorunlar: Boşanma, aile baskısı veya toksik ilişkiler nedeniyle kaçış yolu olarak Johatsu seçilebilir.
Toplumsal baskı ve utanç: Japon kültüründe hata yapmak, başarısız olmak veya işini kaybetmek büyük bir utanç kaynağı olabilir. Bu durumla yüzleşmek yerine kaybolmayı seçenlerin sayısı azımsanmayacak kadar fazladır.
Depresyon ve psikolojik baskı: Depresyon, tükenmişlik sendromu ve yoğun stres altında yaşayan bireyler, intihar yerine Johatsu’yu bir kaçış yolu olarak Johatsu’ya yöneltebilir.

Söz konusu yoğun iş stresinin, nasıl Johatsu sebebi olabileceğini size bir örnek ile daha iyi açıklayabiliriz. Japonya’da Ekim 2016 tarihli hükümetin resmî bir raporuna göre, Japon şirketlerinin %20’sinden fazlasında çalışanlar ayda 80 saatten fazla “fazla mesai” yapmaktadır. Bu koşullar, ülkede “karoshi” – yani aşırı çalışmaya bağlı ölüm – olarak bilinen vakaların artmasına neden olmuştur.

Resmî olarak her yıl yaklaşık 200 karoshi vakası bildirilse de gerçek sayının çok daha yüksek olduğu düşünülmektedir. Toplumun bu yoğun çalışma şartlarını olağan karşılaması, bireylerin kaçış seçeneklerini kısıtlamakta; bu durumda stres ile başa çıkamayan veya başarısız olan kişiler için Johatsu, bir tür “çıkış yolu” gibi görünmektedir.

Johatsu İçin Şartlar ve Hukuki Durum
Her ne kadar kişi kendi isteğiyle ortadan kaybolsa da bu durumun bazı hukuki ve toplumsal sınırları vardır:

Reşit Olmayanlar: 18 yaş altındaki bireylerin ortadan kaybolması, resmi kayıtlara “adli kayıp” olarak geçer ve polis tarafından soruşturma başlatır. Dolayısıyla reşit olmayan bireylerin Johatsu olması zor bir durumdur.
Kanuni Borçlar: Johatsu olan bireylerin geçmiş borçları hukuki olarak geçerliliğini korur. Bankalar, alacaklılar veya devlet borçları kaybolan kişinin peşine düşebilir. Ancak Japonya’da Johatsu’yu kolaylaştıran bazı yeraltı ajansları, bu kişilere kimliklerini gizlemeleri için yardımcı olabilir.
Bulunabilirlik: Japonya’da bir yetişkinin kendi isteğiyle kaybolması suç sayılmaz. Polis, zorunlu bir durum yoksa müdahalede bulunmaz. Aile bireyleri özel dedektifler tutarak kayıpları arayabilir.
Kimliksiz Yaşamak: Japonya’da, büyük şehirlerin izole bölgelerinde ve bazı gecekondu mahallelerinde, kimliksiz yaşamak mümkündür. Ayrıca bazı kaçak işverenler, kimliksiz bireyleri kayıt dışı olarak istihdam edebilir.

Yonige-Ya: Johatsu’yu Kolaylaştıran Gece Taşımacıları
Johatsu olmak isteyen kişilere yardımcı olan Yonige-Ya yani “gece kaçış ajansları” bulunmaktadır. Bu ajanslar, kişilerin sessizce ve iz bırakmadan taşınmasını sağlar.

Yasal mı? Yonige-Ya ajanslarının faaliyetleri yasadışıdır denemez, ancak bazıları yasa dışı hizmetler sunabilir – örneğin sahte kimlik temini veya borçtan kaçış için danışmanlık gibi.
Nasıl Çalışır? Johatsu olmak isteyen bireyler, Yonige-Ya ile iletişime geçerek gizlice taşınmak için belirli bir ücret öderler. Ajans, kişiyi alacaklılardan, ailelerinden veya devlet otoritelerinden gizlemek için çeşitli stratejiler geliştirir.

Bu konuda oldukça dikkat çekici bir belgesel de bulunuyor. Andreas Hartmann ve Arata Mori’nin hazırladığı “Johatsu: Into Thin Air” adlı yapım, kendisi de Johatsu olmuş Saita isimli bir kişinin kurduğu bir Yonige-Ya ajansının faaliyetlerini ve müşterilerini konu ediyor. Merak edenler için işte linki 👉 https://www.aratamori.com/johatsu

Kültürel Etkiler: Başarısızlık, İntihar ve Johatsu
Japon toplumunda başarıya verilen önem, bireyler üzerinde ağır bir baskı oluşturuyor. İşini kaybeden, borçlanan ya da toplumsal beklentileri karşılayamayan kişiler hem kendileri hem de aileleri için bir utanç kaynağına dönüşebiliyor.

Geçmişte samuray geleneklerinde onur intiharı olarak bilinen Harakiri (Seppuku) bir çözüm olarak görülürken, günümüzde Johatsu bu geleneğin daha “yaşanabilir” versiyonu gibi değerlendirilmektedir. Kendi hayatına son vermek yerine, bir daha geri dönmemek üzere kaybolmak bazıları için bir tür “yeni başlangıç” sayılmaktadır.

⚔️ Harakiri (Seppuku): Samuraylar, utanç verici bir duruma düştüklerinde veya başarısız olduklarında, kılıçla kendilerini öldürerek onurlarını korumaya çalışmışlardır. Günümüzde harakiri çok nadir görülse de, toplumsal baskı hâlâ bireylerin psikolojik olarak büyük yükler taşımasına sebep olmaktadır.

Bu bağlamda öne çıkan diğer kültürel kavramlar:

😶‍🌫️ Sabuku: Bir diğer kavram olan Sabuku, bireyin kendini toplumdan bilinçli şekilde soyutlamasıdır. Kişi, büyük bir başarısızlık veya utanç duyduğunda kendi kendini toplumdan izole eder. Bu durum, depresyona yol açabilir ve bazen Johatsu’ya giden yolu hazırlayabilir.

🫥 Hikikomori: Toplumsal etkileşimden tamamen çekilen ve yıllarca evinden çıkmayı ifade eden bu tanım Japonya’da oldukça yaygındır. Yüz binleri etkileyen bu durum, Johatsu ile benzer bir kaçış yolu olarak değerlendirilebilir.

Yılda Kaç Kişi Johatsu Oluyor?
Tam olarak kaç kişinin Johatsu olduğu bilinmese de, Japonya’da her yıl yaklaşık 100.000 kişi resmi kayıtlarda “kayıp” olarak geçmektedir. Ancak uzmanlar, bu sayının sadece buzdağının görünen kısmı olduğu düşünülüyor. Çünkü Johatsu olan bireylerin çoğu, resmi kayıtlarda yer almadan ortadan kaybolmayı başarıyor.

Geride kalanlar ne tepki veriyor?
Kaybolan kişilerin aileleri için bu süreç oldukça yıpratıcı. Birçok aile yakınlarını bulmak için özel dedektif tutsa da, Johatsu bireylerinin izini sürmek çoğu zaman imkânsız hale gelir. Üstelik, bir yetişkinin kendi isteğiyle ortadan kaybolması suç olmadığından, yetkililer genellikle müdahaleci bir yaklaşım sergilemez.

Fransız gazeteci Léna Mauger’in The Vanished: The “Evaporated People” of Japan in Stories and Photographs adlı kitabı, hem kaybolanların hem de geride kalanların hikâyelerini gözler önüne seriyor. Gerçek dışı görünen detaylara rağmen kitap, fenomenin Japon yasaları ile ne kadar kolay olduğunu ve ne denli yaygın olduğunu çarpıcı şekilde ortaya koyuyor.

Johatsu Sadece Japonya’ya mı Özgü?
Johatsu olgusu en çok Japonya’da yaygın olsa da, benzer durumlar dünyanın farklı yerlerinde de var. Güney Kore, Çin ve bazı Batı ülkelerinde de insanlar; borç, şiddet, utanç veya sosyal baskılardan kaçmak için kimliklerini değiştirerek yeni bir hayat kurmayı deneyebiliyor. Ancak Japonya’da bu durumun yaygınlığı ve sistematikliği, onu diğer ülke örneklerden ayırıyor.

Johatsu Japon toplum değerlerinin bir sonucu
Johatsu, yalnızca kişisel bir kaçış değil; aynı zamanda Japon toplumunun başarı takıntısı, sosyal normları ve psikolojik baskılarının bir yansımasıdır. Kimliğini geride bırakarak “yeniden başlama” umudunu, geride kalanların yaşadığı belirsizlik ve acıyla birlikte taşıyan bu olgu, Japonya’nın derin yapısal sorunlarına işaret eden trajik bir toplumsal meseledir.

YAZAR: Sinem Bardakcı

KAYNAKLAR:

İddialar ve Gerçekler