Foto Kaynak : Sabah
Göktürk Yazıtları veya Orhun Yazıtları olarak da bilinen bu eserler, Türklerin bilinen ilk yazılı metinleridir. 8. yüzyılda, Orhun Vadisi’nde (günümüz Moğolistan) dikilmiş olan bu yazıtlar, Türklerin devlet anlayışları, sosyal yaşamları, komşularıyla ilişkileri gibi birçok konuda önemli bilgiler sunmaktadır.
Yazıtların önemi
Göktürk Yazıtları, Türk tarih ve kültürünün anlaşılması açısından büyük öneme sahiptir. Bu yazıtlar sayesinde Türklerin ilk devletlerini nasıl kurduklarını, hangi değerlere sahip olduklarını ve nasıl bir medeniyet oluşturduklarını öğrenmekteyiz. Ayrıca, bu yazıtlar Türk dilinin en eski örneklerinden biri olması nedeniyle dil bilimciler için de önemli bir kaynaktır.
Orhun Yazıtları, Türklerin yazılı bir geçmişe sahip olduğunu ve gelişmiş bir devlet yapısına sahip olduklarını gösterir.
Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiş olan bu yazıtlar, Türk milletinin birlik ve beraberlik duygusunu güçlendiren önemli eserlerdir. Yazıtların dilinin anlaşılması ve yorumlanmasıyla ilgili çalışmalar günümüzde de devam etmektedir.
Özetle, Göktürk Yazıtları, Türk tarihinin ilk yazılı belgesi olma özelliği taşıyan ve Türk milletinin kökenleri, kültürü ve devlet anlayışı hakkında önemli bilgiler sunan eşsiz eserlerdir. Bu yazıtlar, Türklerin geçmişine duyduğu ilgi ve gururu artıran önemli bir miras olarak kabul edilir.
Göktürk Yazıtları’nda neler yazıyor?
Göktürk Yazıtları, genellikle Türk devletlerinin kuruluş ve yükselişi, kağanların başarıları, halkın devletine olan bağlılığı gibi konularda yazılmıştır. Bu yazıtlar, Türklerin tarihine ışık tutan önemli belgelerdir ve başlıca şu konular hakkında bilgiler sunar:
Devlet ve millet: Türk devletlerinin kuruluş amaçları, kağanların görevleri, halkın devletine olan sorumlulukları gibi konulara değinilir. Adalet anlayışı gibi konuları da ele alır. Bilge Kağan’ın, halkına adil bir yönetim sunduğu, düşmanlarla mücadelesi ve barış sağlama çabaları öne çıkar.
Kahramanlık ve başarı: Türklerin savaşçı ruhu, kağanların zaferleri ve devlet için yaptıkları fedakârlıklar anlatılır.
Ahlak ve etik: Türklerin ahlaki değerleri, iyilik, kötülük, doğruluk gibi kavramlar üzerinde durulur.
Tarihsel olaylar: Göktürklerin yaşadığı önemli tarihsel olaylar, komşularıyla olan ilişkileri ve siyasi mücadeleleri anlatılır.
İnançlar ve mitoloji:
Göktürklerin inanç sistemine dair bilgiler içeren yazıtlar, doğa ve tanrı ile ilişkilerini, ruhsal inançlarını ve geleneklerini yansıtır.
Yazıtların keşfi ve çözülmesi
Orhun Yazıtları, 19. yüzyılın sonunda Danimarkalı dilbilimci Wilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür. Thomsen, bu yazıtların Türkçeyle yazıldığını ve Türklerin kendi alfabesine sahip olduğunu ortaya koymuştur. Bu keşif, Türk dünyası için büyük bir dönüm noktası olmuştur.
Göktürk Yazıtları’nın detayları
Üç önemli yazıt, Türk tarihinin izlerini taşır. Bu yazıtlar, iki taştan oluşan Tonyukuk (716), Kültigin (732) ve Bilge Kağan (735) anıtlarıdır. Kültigin yazıtı, Bilge Kağan’ın sözleriyle kaleme alınmıştır. Kültigin, Bilge Kağan’ın kardeşi, Tonyukuk ise onun veziridir. Bu anıtların bulunduğu bölgede yalnızca dikilitaşlar değil, aynı zamanda yüzlerce heykel, balbal, eski şehir kalıntıları, taş yollar, su kanalları ve çeşitli hayvan heykelleri gibi birçok eser de yer almaktadır.
Orhun Kitabeleri, İkinci Doğu Türk Kağanlığı’nın tarihini yansıtan önemli metinlerdir. Bilge Kağan ve Tonyukuk tarafından kaleme alınan bu yazıtlarda, dünyanın ve insanlığın yaratılışına kısaca değinilmekte ve birinci kağanlığın tarihine özet niteliğinde yer verilmektedir. Ardından, ikinci kağanlığın kuruluşundan Köl Tigin’in (Kültigin) 731 yılında ölümüne kadar olan siyasi ve askeri tarih aktarılmaktadır.
Özellikle Bilge Kağan’ın beylerine ve halkına yönelik konuşmaları oldukça etkileyici bir anlatıma sahiptir. Bu nedenle, Orhun Kitabeleri’nin Türkçe’nin en eski ve en güzel nesir örnekleri arasında yer aldığı söylenebilir. Yazıtların kelime dağarcığı yaklaşık 900 kelime içerirken, bunların üçte biri soyut kavramlardır. Bu sayının, sınırlı bir konu için hem somut hem de soyut kavramlar açısından dikkate değer olduğunu belirtmek gerekir. Yazıtlardan, o dönemde Türkçe’nin sadece konuşma dili değil, aynı zamanda yazı dili olduğu ve daha eski bir dilin devamı niteliğinde olduğu anlaşılmaktadır.
Yazıtlardaki ikilemeler, benzer ve eş anlamlı kelimeler, benzetmeler, mecazlar, karşıt kavramlar, deyimler ve tasvirler, zengin bir edebi dilin varlığını gösterir.
Kültigin’in ağabeyi Bilge Kağan tarafından dikilen Kültigin Yazıtı, İkinci Doğu Türk Kağanlığı’nı kuran kahramanların yaşamı ve ülkelerini korumak için verdikleri savaşları anlatmaktadır.
Orhun Kitabeleri ayrıca Türklere yönelik uyarılar içermektedir. Özellikle Çinlilerin tatlı sözlerine ve yumuşak kumaşlarına aldanmamaları gerektiği, Türk kağanlığının birlik ve beraberlik içinde kalmasının önemine vurgu yapılmaktadır.
Bilge Kağan Yazıtı’nın, Bilge Kağan’ın oğlu Tengri Kağan tarafından babasının ölümünden sonra 735 yılında dikildiği düşünülmektedir. Bu yazıtta, Bilge Kağan’ın yaptığı hizmetler ve dağılmış bir millete kağan olarak verdiği destekle, Tanrı’nın lütfu ile milleti diriltip doyurduğu anlatılmaktadır.
Dört yüzü olan bu yazıt, Kültigin Yazıtı’na göre daha fazla aşındığı için bazı kısımları okunamamaktadır.
Bilge Tonyukuk Yazıtı ise, İkinci Doğu Türk Kağanlığı’nın önemli devlet adamı Vezir Tonyukuk tarafından dikilmiştir. Bu yazıtta, bağımsızlık için yaşanan zorluklar, verilen mücadeleler ve elde edilen başarılar ana tema olarak işlenmektedir. Tonyukuk, İlteriş ve Kapgan kağanlarını tahta oturtan kişi olduğunu belirtirken, devletin ve milletin varlığını vurgular. Ayrıca, duygu ve düşüncelerini ifade ederken edebi dilin olanaklarını etkili bir şekilde kullandığı görülmektedir.
Birinci yazıtın batı yüzünde Tonyukuk’un ait olduğu boyun damgası yer almaktadır.
Kaynaklar:
2- https://www.fikriyat.com/galeri/tarih/11-maddede-turk-dilinin-en-eski-metinleri-orhun-kitabeleri/
İddialar ve Gerçekler 
Yorum bırakın