Foto Kaynak: Wikimedia

İslahiye ilçesinin ismi nereden geliyor, hiç merak ettiniz mi? Sosyal medyada ve çeşitli forumlarda ilçenin ismine ilişkin yapılan iddialarda, “Fırka-i İslahiye” isimli ordudan söz ediliyor. İşte, İslahiye isminin kökeni… 

İslahiye, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Gaziantep iline bağlı bir ilçedir. Akdeniz ile Güneydoğu Anadolu arasında geçiş noktası niteliği taşıyan İslahiye, coğrafi konumu itibariyle stratejik öneme sahiptir. Tarih boyunca Hititler, Selçuklular, Memlükler ve Osmanlı devleti gibi çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmış olan ilçe, hem tarımsal üretimi hem de tarihi ve kültürel zenginlikleriyle dikkat çeker.

Ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı olan İslahiye, özellikle buğday, zeytin, üzüm ve nar üretimiyle ön plandadır. İklimi, Akdeniz ve karasal iklim arasında bir geçiş niteliği taşıdığı için tarımsal faaliyetler oldukça çeşitlidir.

Ayrıca, Zincirli Höyük gibi arkeolojik alanlar, İslahiye’nin tarihi dokusunu oluşturan önemli yapılardır. 

İslahiye ismi Fırka-i İslahiye ordusundan mı geliyor?

Türkiye’deki şehir ve ilçe isimleri, tarih boyunca yaşanan olaylar, coğrafi özellikler, kültürel etkiler ve yerleşim yerinde yaşayan toplumların dili gibi çeşitli faktörlerden etkilenerek şekillenmiştir. Her bölgenin isminin kendine özgü bir hikayesi ve tarihi arka planı bulunur. İslahiye ilçesinin ismi de tarihinde önemli bir yer edinmiş olan Fırka-i İslahiye ordusundan gelir. 

Hassa ilçesi Fırka-i İslahiye ordusunun gelişiyle kuruldu 

Aynı şekilde Hatay’ın Hassa ilçesinin tarihçesi de benzerdir. 1866 yılında Osmanlı Devleti tarafından, bölgedeki isyanları bastırmak ve göçebe aşiretleri yerleşik düzene geçirmek amacıyla gönderilen “Fırka-i İslahiye” adlı askeri birliğin adı, ilçeye verilmiştir. Bu askeri birlik, Sultan Abdülaziz döneminde, Derviş Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa liderliğinde bölgeye asayiş getirmiştir. İslahiye adı, bu operasyonların ardından kalıcı hale gelmiştir.

Hassa İlçesi, 1864-1865 yıllarında Amanos Dağları’nda yaşayan Ulaşlı boyunun isyanı üzerine bölgeye gönderilen Osmanlı Fırka-ı İslahiye birlikleri komutanı İbrahim Derviş Paşa’nın isyanı bastırmasıyla kurulmuştur. Paşa, seyyar jandarma bölüğünün daha önce bulunduğu, günümüzde belediye şehir parkının yer aldığı alanda konaklamıştır. 

Hassa, “Ordu-Köyü” adıyla bir karye (köy) olarak teşkil edilmiştir. Civardaki Hacılar, Tiyek ve Akbez nahiyelerinden haneler getirilip yerleştirilmiş ve bölge Maraş Mutasarrıflığı’na bağlanmıştır.

“Gavurdağı” nasıl “Nurdağı” oldu? 

Peki, Gavurdağı olarak bilinen ve sonradan Nurdağı adını alan ilçemizden bahsedelim… Gaziantep iline bağlı olan Nurdağı ilçesinin adı, bölgenin coğrafi yapısı ve isim değişikliği süreciyle ilgilidir. İlçenin bulunduğu dağlar, Osmanlı döneminde ve sonrasında uzun süre Gavurdağı olarak adlandırılmıştır. 

Bölge, Gavur Dağları, Amanos Dağları ve en son Nurdağı olarak adlandırılmıştır. Kahramanmaraş’ta yer alan Sır Baraj Gölü’nden başlayarak, Hatay ilinin Samandağ kıyılarına kadar uzanan 175 kilometre uzunluğundaki bir dağ silsilesidir.

Dağın asıl adı, yabancı kökenli olduğu için yöre halkı tarafından telaffuz edilemediğinden “Gavur Dağı” olarak adlandırılmıştır. Bu isim yaklaşık bin yıldır kullanılmaktadır. Burada “gavur” kelimesi, yaygın olarak bilinen anlamından (“kafir” anlamından) ziyade, Arap coğrafyacılarının sıkça kullandığı “tepeler arasında basık arazi” anlamına gelen “gavr” ya da “al-gavr” sözcüğüyle bağlantılıdır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında, yer isimleri ve bölge adlarının Türkçeleştirilmesi veya olumlu anlamlar taşıyan isimlerle değiştirilmesi politikasının bir parçası olarak, Gavurdağı ismi Nurdağı olarak değiştirilmiştir. 

“Nur”, ışık, aydınlık ve kutsallık anlamlarına gelir ve bu yeni isim, dağın ve çevresinin güzelliklerini, huzur ve aydınlıkla simgelemek amacıyla verilmiştir. Böylece, Gavurdağı’nın ismi, daha olumlu ve manevi bir anlam taşıyan Nurdağı ile değiştirilerek, bölgeye yeni bir kimlik kazandırılmıştır.

Fırka-i İslahiye

O dönemde Osmanlı, Çukurova ve Gavurdağı bölgelerinde isyan eden Türkmen ve Kürt aşiretlerini yerleşik düzene geçirmek ve bölgedeki huzuru sağlamak amacıyla harekete geçti. Yerleşimi sağlamak, aşiretler arası çatışmayı gidermek, tarım ve ticareti geliştirmek amacıyla padişah tarafından Fırka – i İslahiye bu bölgeye gönderildi. 

Sultan Abdülaziz’in talimatıyla kurulan Fırka-i İslahiye, başkomutan Müşir Derviş Paşa ve komiser Ahmet Cevdet Paşa önderliğinde, aşiretler arası çatışmaları sonlandırmak ve asayişi sağlamak için bölgede operasyonlar düzenledi.

Bu askeri birliğin operasyonları sayesinde bölgede iskan düzeni sağlanmış, isyanlar bastırılmış ve halk yerleşik hayata geçirilmiştir. Fırka-i İslahiye’nin başarılı çalışmaları sonucu, bölgeye bu birlikten esinlenerek “İslahiye” adı verildiği rivayet edilmektedir. Paşaların isimleri bugün ilçedeki mahalle ve okullarda yaşatılmaktadır.

Kaynak: Gaziantep Valiliği resmi web sitesi 

Hassa Kaymakamlığı resmi web sitesi