Foto Kaynak: Wikimedia

Türkiye’nin en kalabalık şehri İstanbul’da günde 3 milyon kişinin kullandığı metro ağları bugün 243 kilometreye ulaşsa da modern anlamda, Cumhuriyet tarihinde metro ile buluşmamızın üzerinden henüz 35 sene geçti. İşte Cumhuriyet tarihindeki ilk metronun hikayesi…

İstanbul’un hatta Türkiye’nin şehir içi ilk metrosu 1989 yılının mart ayında Kocatepe- Emniyet arasında açılan M1 metrosu oldu. Bu açılıştan 6 ay sonra Aksaray durağı yılın son ayında ise Esenler durağı da dahil edildi. Toplam uzunluğu yıllar sonra 26,8 kilometre olacak olan hat İstanbul’un iş, turizm ve yaşam alanlarını doğrudan dokundu. 

Günümüzde dahi M2 (Yenikapı – Hacıosman & Sanayi Mahallesi – Seyrantepe) hattından sonra en sık kullanılan metro unvanına sahip olan hat 11 Mart 1989 yılında dönemin başbakanı Turgut Özal ve dönemin İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan tarafından açıldı. 

Açılışında sinyalizasyon teknolojisi kullanılmadı

O zamanlar Büyük İstanbul Otogarı hizmete girmemesine rağmen Ferhatpaşa olarak adlandırılan bölgeye geçici hizmet veren metro 26 Mart 1989 seçimlerine yetiştirilmek istenmiştir. Henüz sinyalizasyon sisteminin aktif edilmediği metro yerel seçimlerin ardından eksikleri giderilmek üzere 3 Eylül 1989 yılında açılmıştır. Metro sürüşleri yerel seçime kadar yerden denetlemeli olarak gerçekleşmiştir.

İşletmeye alınan bölgeler Aksaray, Emniyet, Ulubatlı, Bayrampaşa, Sağmalcılar, Kartaltepe, Otogar (yapımı 1994 yılında bitecek), Ferhatpaşa (geçici) olmuştu. 

‘150 yıllık düş gerçekleşti’

10 Mart 1989 yılındaki dönemin Tan Gazetesi metro açılışından bir gün önce yaptığı reklamda ‘150 yıllık düş gerçekleşti’ diyerek okuyucularına taşımıştı. İlgili haberde metronun işletme bilgilerine yer verilirken “Artık bu güzergâhı kullanan İstanbullular duraklarda beklemeyecek, işine geç kalmayacak, yollarda çile çekmeyecek.” sloganı kullanılmıştı.

“Ulaşım sorununa çağa ulaşır bir çözüm…”

Yine aynı gazetede ilerleyen yıllar da baz alınarak bilgi taşınmıştı. Reklam ilanında “Metro projesi bütünüyle tamamlandığında şehrin batı yakasında 3, doğu yakasında 2 güzergâhta çalışacak ve İstanbul’un ulaşım sorunu çağa yaraşır bir çözüme kavuşacak. Metro, banliyö trenleri, deniz otobüsleri, karayolları, havaalanı ve şehirlerarası otobüs gibi diğer ulaşım sistemleriyle ve iş merkezleriyle tam bağlantılı olacak.” denilmişti. 

Metronun açılışında konuşan Başbakan Turgut Özal, “Türkiye’de eskiden bakanlar 15 milyonluk kredilerin peşinden koşuyordu şimdi biz İsveç hükümetinden 300 milyon dolar kredi alıyoruz” demişti.

Muhalefetin eleştirisi: Metro değil, tramvay

Törende konuşan İBB Başkanı Bedrettin Dalan metronun 15 gün boyunca ücretsiz hizmet vereceğinin müjdesini vermişti. SHP’nin İBB Adayı Prof. Dr. Nurettin Sözen ise hizmete açılan raylı sistemin metro olmadığını savunmuş, metronun yer altından gitmesi gerektiğini belirtmişti. Sözen o açıklamasında, “Metro yerin altından ve kentin kalbinden geçer. Metro dediğin Levent’e kadar gitmelidir. Yapılması gerekenin en kötüsü yapılmış.” ifadelerini kullanmıştı. Dönemin SHP İstanbul İl Başkanı Mustafa Akyürek ise, “Tramvay İstanbul’a hayırlı uğurlu olsun. Metroyu biz yapacağız, bu bize nasip olacak” demişti.

Metronun ilk açılışından tam 15 gün sonra yerel seçimler çatıp gelmiş ve SHP’nin adayı Nurettin Sözen metro açılışını gerçekleştiren rakibini geride bırakarak oyların yüzde 35’ini almış ve yeni belediye başkanı olmuştu. Sözen daha sonra İstanbul’un en çok kullanılan metrosunun temellerini atmıştır.

Cumhuriyet tarihinin ilk metrosu büyüyor 

1994 yılında M1 olarak adlandırılan metro hattının Kartaltepe/Kocatepe-Zeytinburnu uzatması ve Zeytinburnu-Bakırköy İncirli uzatması hizmete açıldı. Yaklaşık bir sene sonra ise Aksaray-Yenibosna durakları da hizmete girdi. 

2000’li yıllarda ise metro bugünkü haline gelerek M1A ve M1B olarak ikiye ayrıldı. M1A hattı Yenikapı – Atatürk Havalimanı arasında hizmet verirken M1B ise Yenikapı – Kirazlı arasında hizmete girdi. 

Her iki işletmenin doğu yönündeki baş istasyonu ve önemli bir aktarma noktası olan Yenikapı istasyonu 9 Kasım 2014’te hizmete başlamıştır.

En çok kullanılan ikinci hat

2023 verilerine göre hatta günde 369 bin yolcu taşındı. 2023 yılı toplamında ise 134 milyon 833 bin kişi M1A ve M1B hatlarını kullandı. M2 Yenikapı-Hacıosman metrosundan sonra en çok kullanılan ikinci metro unvanına sahip oldu. M1 metrosu açıldığı ilk yılın ardından 1990 senesinde 11 milyon 659 bin yolcu taşımıştı. Hattın kullanımı nüfus artışı ile birlikte her geçen sene artış eğiliminde oldu ve koronavirüs salgını haricinde kullanımda çok büyük düşüşler yaşamadı. 

İstanbul’un ilk metrosu Taksim mi? 

Cumhuriyet Dönemi’nin İstanbul’da yapılan ilk metrosu M1 olarak tarihe geçse de Osmanlı Dönemi’ne dayanan ilk metro ise Beyoğlu-Karaköy Tüneli’dir. Sultan Abdülaziz döneminde, Londra Metrosu’ndan 12 yıl sonra 17 Ocak 1875’te hizmete giren Karaköy ile Beyoğlu arasındaki 573 metrelik metro yaklaşık 573 metre uzunluğundadır. Dik bir eğim üzerinde yer alan hattın iki durağı vardır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Fransız mühendis Eugene-Henri Gavand tarafından tasarlanmış ve inşa edilmiştir. Tünel, açıldığı dönemde dünyada bu türdeki teknolojik gelişmelerin önemli örneklerinden biri olarak kabul edilmiş ve günümüzde halen faaliyette olan tarihi bir ulaşım aracıdır.

Fotoğraflar Milliyet başta olmak üzere dönemin gazetelerinin arşivinden alınmıştır.