Yaz Saati Uygulaması Gerçekten Enerji Tasarrufu Sağlıyor mu?

Foto: Pixabay, PIRO4D

İlkbahar ve sonbahar saat değişiklikleri başlangıçta aydınlatma taleplerini azaltarak kaynak tasarrufuna yardımcı olmak için uygulandı, ancak bir asırdan fazla bir süre sonra hala amacına hizmet ediyor mu?

2016 yılı sonu itibari ile Türkiye’de yaz ve kış saati uygulaması tamamen kaldırılıp kalıcı olarak yaz saatine geçilmiş olsa da bazı ülkelerde hala bahar geldiğinde saatler bir saat ileri alınırken güz geldiğinde de 1 saat geriye dönülüyor. Kalıcı yaz saati ile ilgili çokça mizahi gönderi yayınlandı, gün henüz ışımadan okula giden çocuklara baskına giden özel harekatçı muamelesi yapıldı; ama işin bir de enerji verimi tarafına bir kez daha göz atmak gerek.

İngilizce “Daylight saving time” olarak bilinen DST olarak kısaltılan yaz saati uygulaması, sanayileşmiş toplumların alamet-i farikasıdır ve yüzyılı aşkın bir süredir uygulanmaktadır. Ancak kimse resmi olarak saat değişikliklerini benimsemeyi düşünmeden önce, güneş ışığından yararlanma çabaları devam ediyordu. Roma saatleri yazın daha uzun, kışın daha kısa hale getirildi ve 1784 yılında Amerika’nın Fransa elçisi Benjamin Franklin, Parislilerin güneşle birlikte daha erken uyanarak mumdan tasarruf edebileceklerini öne sürdü. 1810 İspanyol Ulus Meclisi, gün ışığı nedeniyle bazı toplantı saatlerini Mayıs’tan Eylül’e kadar bir saat ileri aldı ve birçok işletme gün ışığı düzenine uymak için saatlerini değiştirdi.

Foto: Pixabay, geralt

Ontario’da bulunan Port Arthur, aslında 1908’de saat değişikliğini yürürlüğe koyarak DST’yi benimseyen dünyadaki ilk yer oldu ve hemen ardından 1911’de yine Ontario’de yer alan Orillia, geldi. Yaz saati uygulaması, Alman İmparatorluğu ve Avusturya-Macaristan’ın uygulamaya koyduğu 1916 yılına kadar daha geniş bir ilgi görmedi. 1918’de Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Birinci Dünya Savaşı müttefikleri ve tarafsız Avrupa ülkelerinin çoğunun bu yeni uygulamayı benimsemesiyle ortak anlayış bir anda yayılmaya başladı. Ancak savaş sona erdiğinde İngiltere, ABD, Fransa, İrlanda ve Kanada dışında çoğu ülke bu geleneği terk etti.

Keramet savaşlarda mıdır bilinmez, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra DST’ye geri dönüldü, ancak 1970’lerdeki enerji krizine kadar Avrupa’nın çoğu mevsimsel saat değişikliğini yaygın olarak benimsemedi. Bugün Kuzey Amerika, Avrupa, Yeni Zelanda, Afrika ve Güney Amerika’nın bazı bölgelerinde ve kafa karıştırıcı bir şekilde Avustralya’nın bir kısmında hala DST uygulanmaktadır; buna saatlerini sadece 30 dakika değiştiren bir ada da dahildir. Yine kafa karıştırıcı bir şekilde, herkes saatlerini aynı gün değiştirmiyor, bu da Montreal ile olan 5 saatlik zaman farkının sadece 4 olduğu 3 haftalık bir döneme yol açıyor. Kafalar karıştı mı? Muhtemelen onların da hala karışıyor.

Finans ve kaynak sıkıntısı çekilen dönemlerde DST uygulamalarının zamanlaması, bu uygulamanın amacına işaret etmektedir ki o da aydınlatmada enerji tasarrufu sağlamak. Saatlerin, insanlar uyanıkken güneşten daha uzun süre istifade edilmesini sağlayacak şekilde değiştirilmesiyle kaynaklardan yani bir zamanların mumlardan, şimdi ise elektrikten tasarruf edilebilir. Asıl soru ise bunun etkili olup olmadığıdır.

Foto: Pixabay, carvit56

Ülkemizde kalıcı yaz saati uygulamasına geçilmiş olması sıklıkla eleştiriliyor olsa da ne yazık ki, DST’nin enerji etkileri üzerine yapılan çalışmalar çelişkili sonuçlara sahiptir. Bütün bir ülkenin enerji tüketimini değerlendirmek basit bir iş değildir ve sonuçlar hangi faktörlerin dikkate alındığına bağlı olarak değişecektir. Franklin’in fikri daha az mum yakmak olsa da modern yaşamlarımızda enerji tüketimini etkileyen çok daha fazla faktör var. Neredeyse elimiz attığımız her şey elektrikle çalışıyorken böylesi bir hesaplamayı yapmak çok da kolay olmasa gerek. Televizyondan oyun konsollarına, klimadan beyaz eşyaya kadar, artık enerjiyi aydınlatmadan çok daha fazlası için kullanıyoruz. Aydınlatma için kullanılan elektrik azalsa bile, diğer elektrik kullanımlarımızın çoğunun gün batımı ve gün doğumu zamanlamasına bağlı olarak değişmesi olası değildir. Ayrıca, daha fazla gün ışığı ile evlerimizin dışında zaman geçirme olasılığımız daha yüksektir, bu da birçok insan için bir yere gitmek ve bu süreçte benzin kullanmak anlamına gelir.

2008 yılında yapılan bir literatür taraması, basit tahminlerin konutlarda aydınlatmanın azaltılması nedeniyle enerjide yaklaşık %0,5’lik bir azalma olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte, benzin tüketimi dikkate alındığında, DST’nin enerji tasarrufu etkilerinin ortadan kalktığı sonucuna varılmıştır. 2018 yılında çeşitli ülkelerde yapılan 44 çalışmanın meta-analizi, DST sırasında enerji tüketiminde %0,34’lük bir düşüş olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte, verilerin çeşitli çalışmaların metodolojisine bağlı olarak nasıl büyük ölçüde değiştiğinden de bahsetmektedirler.

Belirli bölgelerde DST’nin enerji tasarrufu sağladığını gösteren pek çok çalışma olduğu gibi sağlamadığını gösteren çalışmalar da vardır. Bu uygulamaya resmi olarak geçen ilk yerlerden olan Ontario’da 2017 yılında yapılan bir çalışmada elektrik tüketiminde %1,5’lik bir azalma; Büyük Britanya’da 2010 yılında yapılan bir çalışmada günlük enerji talebinde %0,3’lük bir azalma; Amerika Birleşik Devletleri’nde 2008 yılında yapılan bir çalışmada, Şili’de 2016 yılında yapılan bir çalışmada ve Slovakya’da 2020 yılında yapılan bir çalışmada enerji talebinde benzer şekilde küçük azalmalar tespit edilmiştir.

Öte yandan, DST sırasında enerji tüketiminde hafif artışlar olduğunu ortaya koyan çalışmalar da olmuştur.

DST’nin kaldırıldığı yerlerde yapılan çalışmalar, potansiyel enerji etkileri konusunda doğal vaka çalışmaları sunmaktadır. Türkiye 2016 yılında DST’yi kaldırarak kalıcı yaz saati uygulamasına geçmiştir. 2012-2020 yılları arasında ülkedeki enerji tüketimi üzerine yapılan bir çalışma, DST uygulandığında ölçülebilir bir enerji tasarrufu görülmediğini ortaya koymuştur. Arjantin 1988-2000 ve 2007-2009 yılları arasında DST uygulamasını gözlemlemiştir. 2005-2010 yılları arasındaki saatlik enerji tüketimini kullanan bir çalışma, DST’nin toplam tüketimi %0,4-0,6 oranında artırdığını ancak puant talebi %2,4 ila 2,9 arasında azalttığını ortaya koymuştur. Ürdün 2000 yılında DST’yi gözlemlemeye başlamış ve 2007 yılında durdurmuştur. Bu süre zarfında enerji tüketiminin analizi, aydınlatma için kullanılan elektrikte %0,73’lük bir azalma olduğunu ancak DST’nin başladığı ve sona erdiği zamanlarda elektrik kullanımında artışlar olduğunu ortaya koymuştur.

Bu çalışmalardan herhangi bir sonuç çıkarmak hayli zor; çünkü DST’nin enerji tasarrufu sağlayıp sağlamayacağı büyük ölçüde bir ülkenin coğrafyasına ve sakinlerine bağlı gibi görünüyor. Bununla birlikte, enerji tasarrufunu yapıldığını gösteren çalışmalar bile sadece küçük tasarruflar belki tasarrufcuklar yapıldığını göstermektedir.

DST’ye karşı argümanlar sadece sahte enerji tasarrufu vaatlerine dayanmıyor. Ülkemizde kalıcı yaz saatine itiraz eden insanlar gibi dünyanın yaz-kış saati uygulaması kullanan ülkelerinde birçok insan, özellikle de bir saat kaybedildiğinde çocukları yeterince uyuyamayan ve ilkbaharda hava hala aydınlıkken çocuklarını uyutmak zorunda kalan ebeveynler, saat değişimi uygulalarının rutinlerini bozucu buluyor.

Üstelik bu durumdan rahatsız olan sadece insanlar da değil anlaşılan. Hayvanların zaman değişikliklerini rahatsız edici bulduğuna dair raporlar da var. İronik bir şekilde, DST için yaygın bir açıklama çiftçilere yardımcı olduğudur, ancak DST ABD’de ilk uygulandığında, çiftçiler büyük ölçüde buna karşı çıkmış ve 1919’da yürürlükten kaldırılmasının arkasındaki güçlerden biri olmuşlardır. Modern çiftçiler de aynı şekilde karşı çıkarak gün ışığının erken gelmesinin sıcaklık artmadan önce iş yapmak için daha iyi olduğunu belirtmektedirler.

Peki, çiftçiler ve potansiyel olarak enerji üreticileri değilse yaz-kış saati uygulamasından kim faydalanıyor? Birincisi, işletmeler. Akşamları daha fazla ışık, alışveriş yapmak ve para harcamak için daha fazla zaman anlamına geliyor. Marketler için lobi faaliyeti Bakkaliye ve Akaryakıt Perakendeciliği Derneği, yaz saati uygulamasının yıl içinde daha erken başlatılması için baskı yapıyor. Amerikan golf endüstrisinden lobiciler 1986 yılında fazladan bir aylık yaz saati uygulamasının 200 ila 400 milyon ABD Doları değerinde olacağını tahmin ediyordu. Bu işin arkasında da bir lobi olması ilginç değil mi?

Kaynaklar:

https://www.mcgill.ca/oss/article/history-environment-did-you-know/does-daylight-savings-time-actually-save-energy

https://www.jstor.org/stable/3288163

https://web.archive.org/web/20190329120837/https:/www.historynet.com/benjamin-franklin-americas-inventor.htm

reglamento_cortes_1810.pdf erişimi için tıklayın

https://en.wikipedia.org/wiki/George_Hudson_(entomologist)

https://web.archive.org/web/20100523181524/http:/rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_31/rsnz_31_00_008570.html

https://en.wikipedia.org/wiki/William_Willett

https://en.wikipedia.org/wiki/Daylight_saving_time_by_country

https://en.wikipedia.org/wiki/Lord_Howe_Island

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421507002273

https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.5547/01956574.39.2.thav